Nga Sokol Neçaj
Historia e grave të minoritetit grek që u burgosën, u internuan ose u torturuan nga diktatura komuniste shqiptare meriton të dokumentohet me seriozitet dhe ndershmëri. Çdo emër, dosje dhe dëshmi duhet nxjerrë në dritë, sepse krimet e regjimit të Enver Hoxhës nuk mund të relativizohen ose të mbulohen me heshtje patriotike.
Por dokumentimi i vuajtjes është diçka tjetër nga përdorimi i saj për të ushqyer armiqësi kombëtare. Kur represioni komunist paraqitet si luftë e përjetshme ndërmjet shqiptarëve dhe grekëve, viktimat nuk nderohen; ato instrumentalizohen.
Shkrimet që flasin për “urrejtjen shqiptare” ndaj grave “vorioepirote”, që e paraqesin helenizmin si bartës të virtyteve tremijëvjeçare dhe shqiptarizmin si forcë grabitqare, nuk po bëjnë histori. Ato po ndërtojnë një mit politik, në të cilin një popull paraqitet si viktimë e përhershme dhe tjetri si agresor i pandryshueshëm.
Në vitin 2026, ky shpjegim nuk është vetëm i pasaktë. Është fyerje për pjekurinë e dy shoqërive tona.
Diktatura nuk ishte kombi shqiptar
Regjimi i Enver Hoxhës goditi shqiptarë dhe pjesëtarë të pakicave, myslimanë, ortodoksë e katolikë, intelektualë, klerikë, pronarë, fshatarë dhe kundërshtarë politikë. Ai burgosi gra, internoi fëmijë, shkatërroi familje, ndaloi fenë, konfiskoi pronën dhe e shndërroi arratisjen në krim kundër shtetit.
Minoriteti grek përjetoi, krahas represionit të përgjithshëm, edhe trysni të lidhura me identitetin, kufirin dhe marrëdhëniet me Greqinë. Familjet me të afërm jashtë vendit survejoheshin, përpjekjet për t’u larguar interpretoheshin si tradhti, ndërsa identiteti kombëtar lejohej vetëm brenda hapësirës që përcaktonte partia.
Por nga kjo nuk rrjedh se diktatura përfaqësonte kombin shqiptar. Ta barazosh një popull me aparatin e tij totalitar do të thotë të fyesh edhe mijëra shqiptarët e vrarë, të burgosur dhe të internuar nga i njëjti regjim.
Enver Hoxha nuk ishte mishërimi i shqiptarizmit. Ai ishte sundimtari i një shteti ideologjik që kërkonte të shkatërronte çdo besnikëri tjetër përveç bindjes ndaj partisë.
Jo çdo protestë ishte lëvizje irredentiste
Një grua që kërkonte të kalonte kufirin mund të dëshironte bashkimin me bashkëshortin ose fëmijët, shpëtimin nga varfëria apo thjesht një jetë të lirë. Një fshatare që kundërshtonte marrjen e bagëtive ose dorëzimin e prodhimeve nuk ishte domosdoshmërisht separatiste. Një familje që refuzonte kolektivizimin nuk po zhvillonte automatikisht luftë kombëtare.
Regjimi komunist kishte interes që çdo pakënaqësi ta paraqiste si komplot të huaj. Por edhe historiografia nacionaliste greke rrezikon të bëjë të njëjtin gabim në drejtim të kundërt, duke e kthyer çdo protestë ekonomike, familjare ose politike në provë të një lëvizjeje të pandërprerë për ndryshimin e kufijve.
Në të dyja rastet, njeriu real zhduket dhe zëvendësohet nga miti kombëtar.
Edhe përdorimi i termit “Vorioepir” për gjithë Shqipërinë e Jugut nuk është zgjedhje e pafajshme gjuhësore. Ai mbart historinë e pretendimeve territoriale greke dhe, kur përdoret pa shpjegim, sugjeron një hartë tjetër politike.
Minoriteti grek në Shqipëri është një bashkësi historike me gjuhën, kulturën, kujtesën dhe të drejtat e veta. Njohja e kësaj pranie nuk e kërcënon shtetin shqiptar. Por respektimi i minoritetit nuk kërkon pranimin e terminologjisë irredentiste.
Sovraniteti dhe të drejtat e pakicave nuk janë kundërshtarë. Në një demokraci moderne, ato plotësojnë njëra-tjetrën.
Një fyerje për realitetin e vitit 2026
Në Shqipëri jetojnë qytetarë me identitet grek, të cilët marrin pjesë në jetën politike, ekonomike dhe kulturore të vendit. Në Greqi jetojnë qindra mijëra shqiptarë, shumë prej të cilëve kanë ndërtuar familje, biznese e karriera dhe janë bërë pjesë e shoqërisë greke.
Ka ende diskriminim, mosmarrëveshje për pronën, arsimin, shtetësinë dhe vetëidentifikimin. Por realiteti themelor është se shqiptarët dhe grekët bashkëjetojnë, punojnë, studiojnë, martohen dhe ndërtojnë jetë të përbashkëta pa armiqësi të mëdha kolektive.
Prandaj është fyese që shoqërive të vitit 2026 t’u serviren ende shpjegime primitive mbi “virtyte të përjetshme greke” dhe një “natyrë shqiptare” shtypëse. Një grek nuk është moralisht superior sepse trashëgon kulturën e lashtë greke. Një shqiptar nuk është përgjegjës për krimet e Enver Hoxhës vetëm sepse diktatori ishte shqiptar.
Historia nuk është biologji kombëtare.
Kjo gjuhë u shërben qarqeve nacionaliste që kanë nevojë për një armik të përhershëm. U shërben politikanëve që preferojnë të flasin për territore dhe beteja të së kaluarës, në vend që të merren me korrupsionin, shpopullimin, pronën, dobësimin e institucioneve dhe largimin e brezit të ri.
U shërben portaleve që e kanë kthyer historinë në industri të zemërimit, ku një titull provokues prodhon më shumë klikime se një studim i kujdesshëm. Mbi të gjitha, u shërben atyre që duan ta mbajnë marrëdhënien shqiptaro-greke peng të shekullit XX, sepse çdo afrim ekonomik, kulturor dhe njerëzor ua dobëson rolin si “rojtarë të kombit”.
Viktimat e diktaturës nuk kanë nevojë për këtë mitologji. Ato kanë nevojë për dosje të hapura, dokumente, dëshmi dhe përgjegjës të identifikuar. Nëse ka pasur tortura, përdhunime, zhdukje ose vdekje fëmijësh nën përgjegjësinë e Sigurimit, këto krime duhet të dokumentohen deri në fund.
Por vuajtja e tyre nuk bëhet më e vërtetë duke i shpallur shqiptarët popull grabitqar. Përkundrazi, ekzagjerimi nacionalist i bën akuzat më të lehta për t’u kundërshtuar.
Mbrojtja më e fortë e viktimave është saktësia.
Shqipëria nuk duhet t’i mohojë krimet e komunizmit ndaj minoritetit grek. Greqia nuk duhet t’i përdorë ato për të ringjallur pretendime territoriale ose për t’i paraqitur shqiptarët si popull historikisht inferior. Të dyja shoqëritë duhet të jenë në gjendje të pranojnë vuajtjen e tjetrit pa e kthyer atë në akuzë kolektive.
Krimet e diktaturës duhet të emërtohen, viktimat të nderohen dhe pakicat të mbrohen. Por historia nuk duhet shndërruar në aktakuzë kundër popujve.
Sepse kur e kaluara përdoret për të prodhuar urrejtje në të tashmen, nuk kemi më të bëjmë me kujtesë historike. Kemi të bëjmë me manipulim politik.
