Nga Sokol Neçaj
Zgjedhjet e sotme në Hungaria nuk janë thjesht një garë mes dy politikanësh. Ato janë një provë për vetë natyrën e shtetit modern në Europë. Pas më shumë se një dekade e gjysmë në pushtet, Viktor Orbán përballet me sfidën më serioze të karrierës së tij nga Péter Magyar. Por përtej emrave, kjo është një përballje mes dy mënyrave të ndryshme të të kuptuarit të pushtetit.
Modeli që ka ndërtuar Orbán shpesh përkufizohet si “demokraci iliberale”. Në thelb, ai nuk e heq votën, por e riformëson terrenin ku zhvillohet ajo. Institucionet ekzistojnë, por autonomia e tyre është e kufizuar; media funksionon, por një pjesë e saj është e lidhur me pushtetin; administrata punon, por shpesh brenda një logjike besnikërie politike. Rezultati është një sistem që prodhon stabilitet, por me kosto për konkurrencën reale dhe balancat institucionale.
Ky është një model që nuk duhet nënvlerësuar. Ai është joshës, sepse ofron diçka që shumë shoqëri e kërkojnë: rend, kontroll dhe parashikueshmëri. Në një botë të pasigurt, një pushtet i fortë mund të duket si garanci. Por pikërisht këtu qëndron edhe rreziku: një shtet që funksionon vetëm përmes kontrollit, rrezikon të dobësojë mekanizmat që e bëjnë atë të qëndrueshëm në afat të gjatë.
Sfida e Péter Magyar nuk është një revolucion klasik ideologjik. Ai nuk paraqitet si një figurë radikale që kërkon të përmbysë gjithçka, por si një aktor që synon të rikthejë rregullat e lojës. Mesazhi i tij është më shumë institucional sesa ideologjik: më shumë pavarësi për institucionet, më shumë transparencë dhe një ndarje më e qartë mes shtetit dhe partisë. Kjo e bën garën më interesante, sepse nuk kemi një konflikt të zakonshëm majtas-djathtas, por një konflikt mbi vetë funksionimin e shtetit.
Në këtë kuptim, zgjedhjet në Hungari janë një referendum mbi një pyetje thelbësore: a mund të ruhet stabiliteti pa sakrifikuar pluralizmin? Apo anasjelltas, a mund të ndërtohet një sistem i hapur pa rrezikuar fragmentimin dhe dobësinë e shtetit?
Për publikun shqiptar, kjo dilemë nuk është e huaj. Edhe në Shqipëri, përvoja e tranzicionit ka treguar se institucionet shpesh ekzistojnë më shumë në letër sesa në praktikë. Problemi nuk ka qenë mungesa e zgjedhjeve, por cilësia e tyre; jo mungesa e ligjeve, por zbatimi i tyre i pabarabartë. Në këtë drejtim, Hungaria shërben si një paralajmërim i rëndësishëm: edhe një vend brenda Bashkimit Europian mund të rrëshqasë drejt një forme të kontrolluar të demokracisë, nëse balancat institucionale dobësohen.
Një element tjetër që e bën këtë moment të rëndësishëm është roli i kohës. Pushtetet e gjata krijojnë struktura që shkojnë përtej individit: rrjete ekonomike, lidhje politike, kontroll mbi burime dhe narrativë publike. Kjo do të thotë se edhe nëse ndodh rotacioni, ndryshimi nuk është i menjëhershëm. Çkapja e një sistemi të tillë është një proces i gjatë, që kërkon jo vetëm vullnet politik, por edhe rindërtim të besimit publik.
Prandaj, rezultati i sotëm—cilido qoftë ai—nuk është fundi i historisë. Nëse Orbán fiton, do të kemi një konfirmim të modelit të tij si alternativë e qëndrueshme. Nëse fiton opozita, do të fillojë një fazë e re, më e ndërlikuar: përpjekja për të rikthyer balancat pa krijuar destabilitet.
Në fund, pyetja që shtrohet nuk është vetëm për Hungarinë. Është një pyetje që i përket çdo shoqërie që kërkon të ndërtojë një shtet funksional:
A duhet shteti të mbështetet te kontrolli i një qendre të fortë, apo te forca e rregullave dhe institucioneve?
Përgjigjja e kësaj pyetjeje në Hungari do të ketë jehonë edhe përtej kufijve të saj. Sepse ajo prek vetë thelbin e demokracisë moderne: jo vetëm të drejtën për të votuar, por mënyrën se si funksionon pushteti mes zgjedhjeve.
