Nga Sokol Neçaj:
Më 8 prill 1975, gjenerali amerikan Frederick Weyand, pas një misioni njëjavor në Vietnamin e Jugut, raportoi para Kongresit amerikan një realitet të zymtë: pa ndihmë ushtarake shtesë nga SHBA, ky shtet nuk mund të mbijetonte. Edhe kur u pyet nëse ndihma mund ta shpëtonte situatën, përgjigjja e tij ishte tepër e rezervuar—“kishte një shans”.
Ky formulim i kujdesshëm në fakt maskonte një të vërtetë të ashpër: struktura shtetërore dhe ushtarake e Vietnamit të Jugut ishte tashmë në prag kolapsi.
Kriza kishte nisur të bëhej e pakthyeshme që në fund të vitit 1974, kur forcat e Vietnamit të Veriut nisën një ofensivë të madhe. Provinca Phuoc Long ra shpejt në janar 1975, pa asnjë reagim nga SHBA—një sinjal i fortë se mbështetja amerikane nuk ishte më e garantuar.
Ky moment ndryshoi gjithçka. Deri atëherë, Vietnami i Jugut kishte mbijetuar falë një premise themelore: ndërhyrja amerikane në rast rreziku. Por pas dorëheqjes së Richard Nixon dhe dobësisë politike të Gerald Ford përballë një Kongresi armiqësor, kjo garanci u zhduk.
Në mars 1975, Vietnami i Veriut nisi një ofensivë të re, dhe ajo që pasoi ishte një shpërbërje dramatike e ushtrisë së Jugut. Qytete strategjike si Pleiku dhe Kontum u braktisën pothuajse pa luftë. Më pas ranë njëra pas tjetrës Quang Tri, Hue dhe Da Nang.
Ky nuk ishte thjesht një disfatë ushtarake—ishte një shembje morale dhe institucionale. Një ushtri që humbet besimin në mbështetjen e aleatit kryesor, fillon të tërhiqet para se të luftojë.
Vija e fundit e mbrojtjes përpara Saigonit ishte Xuan Loc. Aty, forcat e Vietnamit të Jugut luftuan me vendosmëri kundër tre divizioneve të Veriut. Për një moment, u duk sikur rezistenca mund të zgjaste.
Por pa mbështetje ajrore dhe me mungesë armësh, qëndrueshmëria nuk mund të zgjaste. Më 21 prill 1975, Xuan Loc ra.
Vetëm nëntë ditë më vonë, më 30 prill 1975, Saigoni ra dhe Vietnami i Jugut pushoi së ekzistuari si shtet i pavarur.
Rasti i Vietnamit të Jugut ofron një mësim të qartë: një shtet që mbështetet në mënyrë strukturore tek një fuqi e jashtme për sigurinë e tij, rrezikon të shembet sapo ajo mbështetje të tërhiqet. Nuk ishte vetëm forca e armikut që e rrëzoi Vietnamin e Jugut, por kombinimi i tre faktorëve:
– varësia strategjike nga jashtë
– dobësia e brendshme institucionale
– humbja e besimit në mbështetje
Në fund, lufta nuk u humb vetëm në fushëbetejë—u humb në momentin kur u prish balanca midis mbështetjes së jashtme dhe qëndrueshmërisë së brendshme.
