Nga Sokol Neçaj
NATO nuk po vdes—por po humb besimin që e mbante gjallë
Në pamje të parë, gjithçka duket si një krizë e zakonshme politike: një president amerikan i irrituar me aleatët evropianë, disa deklarata të forta, disa mosmarrëveshje mbi një luftë të largët. Por në realitet, ajo që po ndodh sot rreth NATO-s është shumë më e thellë. Nuk është një krizë e radhës. Është një test ekzistencial për vetë logjikën mbi të cilën është ndërtuar aleanca më e fuqishme ushtarake në histori.
Sepse NATO nuk është thjesht një pakt armësh. Është një pakt besimi.
Dhe pikërisht ky besim po lëkundet.
Kriza me Iranin e ka nxjerrë në sipërfaqe një konflikt që ka kohë që fermenton: çfarë është NATO në thelb? Një aleancë mbrojtëse e ndërtuar mbi parimin “një për të gjithë, të gjithë për një”? Apo një instrument që Shtetet e Bashkuara mund ta aktivizojnë sipas nevojave të tyre strategjike globale?
Donald Trump po e shtyn hapur këtë dilemë. Ai nuk pyet më nëse SHBA do të mbrojë Evropën në rast rreziku. Ai kërkon që Evropa të mbështesë SHBA-në në konfliktet që Uashingtoni zgjedh të hapë. Refuzimi i vendeve evropiane për t’u përfshirë në një operacion të rrezikshëm në Ngushticën e Hormuzit nuk është thjesht një mospajtim taktik. Është një refuzim i kësaj filozofie të re.
Këtu qëndron përplasja reale.
Për Evropën, NATO është një ombrellë sigurie kundër kërcënimeve ekzistenciale—historikisht Rusia. Për Trump, NATO është një marrëveshje që duhet të funksionojë sipas një logjike transaksionale: kush paguan dhe kush kontribuon, vendos edhe drejtimin. Kur këto dy vizione përplasen, aleanca hyn në krizë jo sepse mungojnë tanket apo avionët, por sepse mungon kuptimi i përbashkët.
Dhe kur mungon kuptimi i përbashkët, traktatet bëhen letra.
Nuk është rastësi që tensioni shpërtheu pikërisht në një konflikt që NATO nuk e ka si mandat. Lufta me Iranin nuk është Ukrainë. Nuk është Evropë. Nuk është një sulm ndaj një vendi anëtar. Prandaj, refuzimi evropian është logjik. Por reagimi amerikan—akuzat për “frikacakë” dhe kërcënimet për pasoja—tregon se problemi nuk është vetëm ky konflikt. Problemi është pritshmëria e ndryshuar.
Në këtë pikë, pyetja nuk është nëse SHBA do të largohet formalisht nga NATO. Kjo është e vështirë juridikisht dhe politikisht. Pyetja është më e rrezikshme: çfarë ndodh nëse SHBA mbetet, por nuk beson më te aleanca?
Një NATO pa besim amerikan nuk është NATO që njohim.
Një NATO ku Evropa nuk është e sigurt për mbrojtjen amerikane nuk është më një aleancë e fortë—është një strukturë në pritje.
Dhe pikërisht këtë po kupton sot Evropa. Prandaj rriten buxhetet e mbrojtjes. Prandaj shtohen diskutimet për autonomi strategjike. Prandaj po ndërtohen skenarë “po sikur” për një botë ku SHBA nuk është më garant absolut.
Nga ana tjetër, Rusia nuk ka nevojë të fitojë një luftë për të fituar këtë betejë. I mjafton që NATO të dyshojë në vetvete. Sepse forca reale e aleancës nuk ka qenë kurrë vetëm ushtarake; ka qenë psikologjike. Ka qenë bindja se një sulm ndaj njërit do të sillte reagimin automatik të të gjithëve. Në momentin që kjo bindje lëkundet, efekti parandalues dobësohet—dhe kjo është fitore strategjike për çdo kundërshtar.
Po Shqipëria ku qëndron në këtë tablo?
Shqipëria është një nga vendet që ka më shumë për të humbur nga një NATO e dobësuar. Jo sepse kërcënimi është i menjëhershëm, por sepse vendet e vogla jetojnë nga besueshmëria e sistemit, jo nga fuqia e tyre. Për një shtet si Shqipëria, NATO nuk është luks diplomatik; është garanci ekzistence strategjike.
Nëse kjo garanci fillon të duket e negociueshme, edhe siguria jonë bëhet më e pasigurt.
Por ka edhe një dimension tjetër, më i thellë dhe më shqetësues për ne: mënyra si kjo krizë reflekton një fenomen që e njohim mirë—dobësimin e institucioneve përmes humbjes së besimit. Ashtu si në shtetin shqiptar, edhe në NATO, problemi nuk fillon kur ligjet ndryshojnë. Fillon kur aktorët nuk besojnë më te rregullat.
Në këtë kuptim, kriza e NATO-s është një pasqyrë globale e asaj që ne e kemi quajtur shpesh “shtet i papërfunduar”: struktura ekziston, por autoriteti i saj nuk është më absolut.
Prandaj, përfundimi nuk është dramatik, por është i qartë.
NATO nuk po shembet sot.
Por NATO si besim i padiskutueshëm po mbaron.
Dhe historia na mëson një gjë të thjeshtë: aleancat nuk vdesin kur firmat zhduken nga letra—por kur besimi zhduket nga mendjet e atyre që i mbajnë gjallë.
