Nga Sokol Neçaj:
Në Davos këtë vit nuk u fol thjesht për ekonomi, teknologji apo klimë. Në heshtje, larg deklaratave solemne, u testua diçka shumë më e madhe: ideja se paqja globale mund të menaxhohet si produkt, jo si e drejtë kolektive e kombeve. Dhe se kjo paqe mund të negociohet jashtë OKB-së, përmes një klubi të kufizuar, me hyrje të shtrenjtë dhe ndikim të përqendruar.
Në qendër të kësaj ideje qëndron propozimi i Donald Trump për një lloj “Këshilli Paqeje”, i lidhur fillimisht me konflikte konkrete, por i menduar më gjerësisht si mekanizëm i ri vendimmarrës. Ky propozim ka ngritur alarme serioze në kryeqytetet evropiane dhe në botën diplomatike. Jo sepse paqja është e padëshirueshme, por sepse forma se si po konceptohet kjo paqe ndryshon rregullat e lojës.
Thelbi i debatit është a po hyjmë në një epokë ku paqja prodhohet, menaxhohet dhe shpërndahet nga klube të mbyllura fuqish, jashtë parimeve që kanë mbajtur rendin ndërkombëtar që nga viti 1945?
Që pas Luftës së Dytë Botërore, United Nations u ndërtua mbi një ide themelore: barazi formale sovrane dhe legjitimitet ndërkombëtar përmes konsensusit. Edhe pse ky sistem ka qenë i ngadaltë, shpesh i bllokuar dhe plot hipokrizi, ai ka ofruar një kornizë mbrojtëse për shtetet e vogla dhe një mekanizëm minimal për të frenuar ligjin e xhunglës globale.
Nisma e re që po diskutohet në Davos nuk e rrëzon formalisht OKB-në. Ajo bën diçka ndoshta, më të rrezikshme: e anashkalon. Vendimmarrja nuk kalon më nga Asambleja e Përgjithshme apo nga mekanizmat kolektivë, por nga një bërthamë e vogël vendesh dhe aktorësh me peshë financiare dhe ushtarake. Pa veto, pa vota popujsh – por me ndikim real në terren.
Në këtë logjikë, paqja nuk është më produkt i drejtësisë apo i normave ndërkombëtare. Ajo bëhet rezultat kompromisi mes të fortëve.
Pretendimi se ata që paguajnë në këtë “klub paqeje” – të përmendura deri në nivelin simbolik të një miliard dollarëve – është problemi. Vetë ideja se financimi i madh është kusht për vendimmarrje e zhvendos paqen nga sfera normative në treg influence.
Në një botë të tillë, pyetja nuk është më “kush ka të drejtë”, por “kush paguan dhe kush garanton stabilitetin”. Kjo logjikë i ngjan më shumë rendit të shekullit XIX, kur paqja ruhej nga kongrese perandorish, sesa arkitekturës së pas-1945.
Reagimi evropian ka qenë i përmbajtur, por i qartë. Emmanuel Macron, Olaf Scholz dhe Keir Starmer e shohin këtë ide si kërcënim për multilateralizmin dhe për vetë rolin e Evropës në rendin botëror.
Për Francën, ky nuk është thjesht debat teknik. Është debat strategjik dhe simbolik. Parisi e sheh veten si mbrojtës historik të diplomacisë universale dhe të legjitimitetit ndërkombëtar. Një mekanizëm i ri, i dizajnuar jashtë Evropës, e zhvendos Francën – dhe BE-në në tërësi – nga qendra e paqes globale në periferi vendimmarrjeje.
Kjo shpjegon tonin alarmist të Parisit: jo frikë nga paqja, por frikë nga privatizimi i saj.
Në këtë debat përfshihet edhe Shqipëria e Kosova. Reagimet pozitive ndaj ftesave për pjesëmarrje janë interpretuar shpesh si mbështetje politike. Në fakt, ato duhet lexuar ndryshe: si përpjekje për të mos mbetur jashtë një tryeze ku mund të merren vendime jetike.
Për shtetet e vogla, dilema është brutale. Nëse refuzon, rrezikon të izolohesh. Nëse pranon pa kushte, rrezikon të legjitimosh një rend që nesër mund të të lërë pa mbrojtje. Pikërisht këtu qëndron rreziku: normalizimi i një arkitekture ku garancia kryesore e paqes është fuqia, jo rregulli.
Edhe nëse kjo nismë nuk materializohet plotësisht, precedenti është krijuar. Ideja se rendi i OKB-së mund të anashkalohet sa herë që është “i papërshtatshëm” hap një derë që vështirë mbyllet. Sot justifikimi është efikasiteti. Nesër mund të jetë stabiliteti. Pasnesër – interesi i ngushtë i disa fuqive.
Davos nuk na dha përgjigje përfundimtare, por na tregoi drejtimin e erës. Një botë ku paqja negociohet në ambiente private, me çmime të padeklaruara dhe përgjegjësi të shpërndara, është një botë më e paqartë – dhe potencialisht më e rrezikshme – për ata që nuk kanë as miliarda, as ushtri të mëdha.
Pyetja nuk është “a do të funksionojë kjo ide”. Pyetja është më e ftohtë: çfarë ndodh me të vëgjëlit nëse kjo ide bëhet normë? Sepse në atë botë, paqja nuk është më e drejtë e garantuar, por faturë që dikush tjetër e paguan dhe të tjerët e pranojnë.
Dhe kur paqja kthehet në mall, historia tregon se ajo bëhet gjithnjë e më e shtrenjtë – dhe gjithnjë e më e përkohshme.
