Nga Ilir Demalia
Nga 14 deri më 22 dhjetor 1908, në qytetin e Manastirit u mbajt një nga ngjarjet më të rëndësishme për identitetin kulturor dhe gjuhësor të shqiptarëve — Kongresi i Manastirit. Në një kohë kur Perandoria Osmane po lëkundej dhe rrymat nacionaliste po forcoheshin në Ballkan, shqiptarët e ndjenë urgjente domosdoshmërinë për të unifikuar shkrimin e gjuhës së tyre.
Përfaqësim i gjerë kombëtar dhe diasporik
Në kongres morën pjesë 32 delegatë me të drejtë vote nga të gjitha vilajetet shqiptare, si dhe 18 të tjerë pa të drejtë vote, duke përfshirë përfaqësues nga diaspora në SHBA, Egjipt, Itali, Bukuresht dhe Sofje. Prania e tyre tregonte qartë sesa i përhapur dhe i ndërgjegjësuar ishte shqetësimi për identitetin gjuhësor të kombit.
Delegatët ishin ndër figurat më të shquara të kohës: shkrimtarë, publicistë, klerikë dhe veprimtarë të lëvizjes kombëtare. Midis tyre spikasnin emra të tillë si Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Gjergj Qiriazi, Mithat Frashëri, Luigj Gurakuqi, Hilë Mosi, Thoma Avrami, Sotir Peci, si dhe veprimtarë të klubeve patriotike, përfshirë Bajram e Çerçiz Topullin, Mihal Gramenon, Fehim Zavalanin, Nyzhet Vrionin, Leonidha Naçon, Emin bej Shkupin e të tjerë.
Kryetar i Kongresit u zgjodh Mithat Frashëri, ndërsa nënkryetarë Luigj Gurakuqi dhe Gjergj Qiriazi.
Debatet dhe kompromisi historik
Tema kryesore e kongresit — zgjedhja e alfabetit të gjuhës shqipe — shkaktoi debate të forta. Delegatët vinin nga tradita të ndryshme shkrimore dhe përdornin alfabete të ndryshme: arab, grek, cirilik dhe variante të ndryshme latine. Frika se mos kongresi përfundonte pa vendim ishte reale.
Për të kapërcyer ngërçin, delegatët krijuan Komisinë Letrare, me kryetar At Gjergj Fishtën, i cili u zgjodh me 49 vota nga 51 — një shprehje e qartë e besimit ndaj tij. Propozimet e Fishtës për përdorimin e alfabetit latin dhe kombinimet e shkronjave që sot janë pjesë e pandashme e gjuhës shqipe — dh, gj, nj, ll, xh, zh — u pranuan si zgjidhja më e përshtatshme për gjuhën dhe identitetin shqiptar.
Vendimi për alfabetin latin u bë themeli i unifikimit kulturor dhe gjuhësor të kombit, duke i paraprirë Pavarësisë së vitit 1912.
Godina historike e Kongresit: një monument i harruar
Megjithëse Kongresi i Manastirit qëndron sot si një nga gurët më të rëndësishëm të identitetit kombëtar, godina ku u mbajt ai ndodhet në gjendje të mjerueshme. Një objekt që duhet të ishte monument i standardit të lartë kulturor e historik, sot paraqitet i degraduar, thuajse i braktisur dhe pa trajtimin e duhur të një simboli kombëtar.
Është një paradoks i dhimbshëm: vendi ku u vulos alfabeti shqip — një nga arritjet më të mëdha kulturore të kombit — rrezikon të humbasë vlerën historike për shkak të mungesës së kujdesit institucional.
Thirrje për veprim të koordinuar
Institucionet dhe komunitetet shqiptare në Maqedoninë e Veriut, së bashku me qeveritë e Shqipërisë dhe të Kosovës, duhet të hartojnë një strategji të përbashkët për restaurimin dhe muzealizimin e godinës. Përpjekjet sporadike dhe folklorike nuk mjaftojnë. Kjo ndërtesë nuk është thjesht një ambient i vjetër: ajo është djepi i alfabetit shqip.
Ruajtja e saj është detyrim historik, kulturor dhe moral ndaj brezave që e trashëguan gjuhën shqipe të shkruar falë vendimeve të marra pikërisht aty, në atë sallë, në dhjetorin e vitit 1908.
